از گذرگاه روبل شوروی تا شاهکار امنیتی آسیا با تولد تنگه قزاقستان
تاریخ پولی و انتشار اسکناس در جمهوری پهناور قزاقستان، یکی از درخشان‌ترین فصل‌های اسکناس‌شناسی نوین در گستره اوراسیا و آسیای مرکزی به شمار می‌رود. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و خروج از حوزه پولی روبل، دولت قزاقستان در ۱۵ نوامبر ۱۹۹۳ واحد پول ملی خود به نام «تنگه قزاقستان» (Kazakhstani Tenge با کد ایزو: KZT و نماد: ₸) را به عنوان مظهر حاکمیت اقتصادی کشور معرفی نمود.
سیاست‌گذاری پولی و نشر این اسکناس‌ها توسط بانک ملی قزاقستان (National Bank of Kazakhstan) هدایت شده و چاپ نخستین سری آن با همکاری چاپخانه بریتانیایی توماس دلا رو (De La Rue) در لندن آغاز گردید. این سیر تحول تاریخی و ارتقای چشمگیر ویژگی‌های امنیتی در جلد اول اطلس جامع اسکناس‌های قاره آسیا به شکلی موشکافانه تدوین و بررسی شده است.
تجلی تاریخ استپ، خوانین قزاق، مفاخر علمی و معماری معاصر آستانه
نمادشناسی اسکناس‌های قزاقستان بازتابی از تاریخ کهن دشت قبچاق، هویت ترکی-ایرانی جاده ابریشم و شکوه دولت‌داری مدرن است. در سری نخست (۱۹۹۳)، چهره مفاخر و حکام برجسته تاریخ نظیر ابونصر فارابی (فیلسوف بزرگ شرق)، آبای قونانبایف (شاعر و بنیان‌گذار ادبیات نوین قزاق)، چوقان ولی‌خانوف و خوانین نامدار نظیر آبلای خان و ابوالخیر خان زینت‌بخش اسکناس‌ها شدند.
در سری‌های مدرن‌تر (۲۰۰۶ و سری یادبود)، تمرکز تصویری بر بناهای باشکوه پایتخت یعنی شهر آستانه قرار گرفت؛ از جمله بنای یادبود برج بایترک (Baiterek)، کاخ ریاست جمهوری آک‌اوردا، آرامگاه خواجه احمد یسوی در ترکستان، کتیبه‌های تاریخی کول‌تگین و نمادهای طبیعی چون پلنگ برفی و صخره‌های اوست‌یورت.
چاپخانه امنیتی آلماتی، همکاری با غول‌های چاپ اروپا و سری نوین سبک سکایی
اگرچه سری نخست تنگه در لندن چاپ شد، اما قزاقستان در سال ۱۹۹۵ با راه‌اندازی «کارخانه اسکناس بانک ملی قزاقستان» (Banknote Factory of the NBK) در شهر آلماتی، به خودکفایی کامل رسید. این مجموعه با بهره‌گیری از ماشین‌آلات شرکت‌های پیشروی بین‌المللی چون گیزکه اند دورینت آلمان (G&D)، کونیگ اند باوئر (KBA-NotaSys) سوئیس و فناوری‌های اپتیکال شرکت اوبرتور فیدوسیار فرانسه، به یکی از مدرن‌ترین ضرابخانه‌ها و مراکز امنیتی جهان بدل شد.
در اواخر سال ۲۰۲۳، بانک ملی قزاقستان سری جدید اسکناس‌های خود موسوم به «سبک حیوانی سکاها» (Saka Animal Style) را رونمایی کرد که تجلی هنر کهن سکاها و نشان زرین «مرد طلایی» (Golden Man) است. تحلیل تطبیقی این پیشرفت‌ها در کنار نظام‌های پولی همسایگانی چون قرقیزستان، ازبکستان و فدراسیون روسیه، جایگاه کم‌نظیر قزاقستان را در تاریخ پول آسیا آشکار می‌سازد.
شناسنامه جامع پولی جمهوری قزاقستان (Banknote Identity Card)
پرسش‌های متداول کلکسیونرها (FAQ)
۱) چرا اسکناس‌های تنگه قزاقستان در مجامع بین‌المللی اسکناس‌شناسی رکورددار دریافت جوایز طراحی هستند؟
بانک ملی قزاقستان اولین نهاد پولی در جهان بود که به صورت جسورانه پیچیده‌ترین فناوری‌های امنیتی بصری مانند تصاویر متغیر نوری SPARK، نوارهای امنیتی پهن پنجره‌ای با حرکت سه‌بعدی و الگوهای ضداسکن هولوگرافیک را همگام با ترکیب رنگی هنرمندانه و روایت تاریخی دشت قزاقستان در تیراژ استاندارد به کار گرفت. این برتری فنی سبب شد در سال‌های ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ سه عنوان متوالی اسکناس برتر سال (IBNS Banknote of the Year) به این کشور اعطا شود.
۲) اسکناس‌های کاغذی جزء «تیین» (Tiyn) سال ۱۹۹۳ چه ارزش کلکسیونی دارند؟
در نوامبر ۱۹۹۳ و هم‌زمان با استقلال پولی، ارزش‌های خرد ۱، ۲، ۵، ۱۰، ۲۰ و ۵۰ تیین به صورت اسکناس‌های بسیار کوچک کاغذی با نمادهای ملی منتشر شدند. به دلیل تورم اولیه دوران گذار، این اسکناس‌های خرد ظرف مدت کوتاهی از چرخه جمع‌آوری و با سکه یا اسکناس‌های درشت‌تر جایگزین شدند؛ از این رو برگه اسکناس‌های بانکی (UNC) تیین امروزه از مجموعه‌های کمیاب و ارزشمند اولیه دوران پساشوروی محسوب می‌شوند.
۳) نماد رسمی تنگه (₸) چه مفهومی دارد و سری جدید «سبک هنر سکایی» (۲۰۲۳–۲۰۲۵) چه ویژگی‌هایی دارد؟
نماد رسمی ₸ که در سال ۲۰۰۶ پس از یک مسابقه سراسری طراحی برگزیده شد، نشان‌دهنده حرف T (حرف نخست تِنگه) و یک خط افقی بالایی نماد آسمان و پایداری پول ملی است. در سری جدید که از اواخر ۲۰۲۳ عرضه شد، طراحی عمودی و موتیف‌های باستانی هنر سکایی جایگزین طرح‌های قبلی شده و بالاترین استانداردهای امنیتی بستر نانوپلیمر و جوهرهای پیشرفته در آن تعبیه شده است.
