سرگذشت جامع نشر اسکناس در ایران؛ از هیاهوی چاوخانه ایلخانی تا عصر ایران‌چک
سرگذشت جامع نشر اسکناس در ایران؛ از هیاهوی چاوخانه ایلخانی تا عصر ایران‌چک
سرگذشت جامع نشر اسکناس در ایران؛ از هیاهوی چاوخانه ایلخانی تا عصر ایران‌چک
داستان پول کاغذی در ایران، روایتی پرفرازونشیب از بحران‌های مالی، نفوذ استعماری، اصلاحات پولی و استقلال اقتصادی است. سابقه روی آوردن به اسکناس در کشورمان به بیش از هفت قرن پیش بازمی‌گردد؛ تجربه‌ای تلخ که قرن‌ها مانع از پذیرش کاغذ به جای مسکوکات طلا و نقره شد، تا سرانجام با پایه‌گذاری نهادهای مدرن بانکی، اسکناس جایگاه ثابت خود را در مبادلات بازرگانی ایران تثبیت کرد.
نخستین تجربه پول کاغذی؛ ایلخانان مغول و غوغای چاو
سابقه چاپ اسکناس در ایران به قرن هفتم هجری (سال ۶۷۲ شمسی) و دوران تسلط ایلخانان مغول بازمی‌گردد. در آن مقطع زمانی، بر اثر بذل و بخشش‌های بی‌رویه و شیوع طاعون گاوی، ذخایر خزانه گی‌خاتو خان (پنجمین ایلخان مغول و برادر ارغون خان) به حداقل رسیده بود. در این بحران شدید، وزیر اعظم وی، خواجه صدرالدین احمد خالدی زنجانی ملقب به صدرجهان، به واسطه مشاورش عزالدین مظفر از وجود پول کاغذی در قلمرو چین باخبر شد.
صدرجهان پس از رایزنی با پولاد چینگ‌سانگ، سفیر دربار خان‌بالغ (پکن امروزی) در ایران، تصمیم به انتشار پول کاغذی موسوم به «چاو» گرفت. در شهرهای مهم، تشکیلاتی اداری تحت عنوان «چاوخانه» راه‌اندازی شد و مأموران حکومتی مردم را وادار کردند مسکوکات طلا و نقره خود را تحویل داده و در برابر آن برگه‌های چاو دریافت کنند. این تحمیل دولتی با واکنش سخت بازرگانان و توده‌های مردم روبرو شد. در تبریز، بازارها تعطیل شد، تجارت از حرکت ایستاد و شورش گسترده‌ای شکل گرفت. در نهایت، حکومت ناچار به عقب‌نشینی شد و اعتبار چاو پس از مدتی بسیار کوتاه لغو گردید.
پیامد ۵۰۰ ساله سقوط چاو
شورش تبریز و از بین رفتن دارایی‌های تجار در ماجرای چاو، شوک روانی عمیقی به اقتصاد ایران وارد کرد؛ به گونه‌ای که تا ۵۰۰ سال پس از آن هیچ حاکمی جرئت نکرد مسکوکات سیم و زر را با کاغذ جایگزین کند. پژوهشگران علاقه‌مند به بررسی خاستگاه و سیر تحول ابزارهای معاملاتی شرق می‌توانند اسناد ثبت‌شده در کاتالوگ تخصصی اسکناس‌های آسیا را بررسی کنند.
ورود دوباره اسکناس در عصر قاجار و پیدایش بیجک
حدود نیم هزاره پس از ناکامی ایلخانان، در سال ۱۱۷۶ شمسی و در اوایل دوره سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار، اسکناس‌های اولیه‌ای به شکل بیجک صرافی و اسناد اعتباری وارد دادوستدها شد. از همان ابتدا، موجودی فیزیکی طلا و نقره به عنوان پشتوانه اصلی این اوراق در محاسبات خزانه در نظر گرفته می‌شد تا اعتماد عمومی جلب گردد؛ اما همچنان گردش اصلی اقتصاد بر پایه مسکوکات طلا (تومان) و نقره (قران) استوار بود.
دوره اول: سلطه ۴۰ ساله بانک شاهنشاهی ایران (۱۲۶۸ تا ۱۳۰۹ شمسی)
ناصرالدین‌شاه قاجار همزمان با واگذاری انحصار راه‌آهن، سدها، معادن، قنوات و گمرکات به بارون جولیوس دو رویتر، امتیاز تأسیس بانک را نیز به بریتانیا اعطا کرد. با امضای این امتیازنامه در سال ۱۲۶۸ شمسی (۱۸۸۹ میلادی)، «بانک شاهی ایران» (The Imperial Bank of Persia) تأسیس شد و انحصار ضرب سکه و نشر اسکناس کشور را به مدت ۴۰ سال تا سال ۱۳۰۹ شمسی (۱۹۳۰ میلادی) در انقیاد خود گرفت و در عمل وظایف بانک مرکزی ایران را عهده‌دار شد.
ساختمان مرکزی این بانک در میدان توپخانه تهران (ضلع شرقی میدان امام خمینی کنونی) مستقر بود؛ ساختمانی فاخر که سال‌ها بعد به بانک بازرگانی و سپس بانک تجارت تحویل داده شد. نخستین سری این اسکناس‌ها در سال ۱۲۶۹ شمسی توسط کمپانی برادبری ویلکینسون در انگلستان به چاپ رسید و در بازار ایران توزیع شد. بر روی این برگه‌ها عبارت «بانک شاهنشاهی ایران»، نشان شیر و خورشید و پرتره ناصرالدین‌شاه نقش بسته بود. ارقام رایج شامل ۱، ۲، ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ تومانی بود.
با گذشت زمان و افزایش جعل این اوراق توسط سودجویان، بانک شاهی ناچار شد در سال ۱۳۰۳ شمسی سری دوم اسکناس‌های خود را با تدابیر امنیتی پیشرفته‌تر نظیر ته‌نقش شیر و خورشید چاپ و روانه ایران کند.
دوره دوم: بازپس‌گیری حق نشر و درخشش بانک ملی ایران (۱۳۰۹ تا ۱۳۳۹)
تلاش‌ها برای برچیدن انحصار بانک‌های بیگانه از آذر ۱۲۸۶ در دوره مجلس اول آغاز شده بود، اما انعقاد قرارداد محرمانه ۱۹۰۷ سن‌پترزبورگ میان روسیه و بریتانیا برای تقسیم ایران و به دنبال آن جنگ جهانی اول، مانع تحقق آن شد. سرانجام با دعوت از دکتر آرتور میلسپو به عنوان مستشار مالی و تصویب قوانین بنیادین، بانک ملی ایران در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۰۶ تأسیس گردید.
گام تاریخی بعدی در ششم خرداد ۱۳۰۹ رقم خورد؛ زمانی که مجلس شورای ملی قانون سلب اجازه چاپ و انتشار اسکناس از بانک شاهی را به تصویب رساند. دولت ایران در ازای لغو این انحصار و خرید این امتیاز ملی، مبلغ سنگین ۲۰۰ هزار لیره استرلینگ پول نقد در لندن به عنوان خسارت به بانک شاهی پرداخت کرد. طبق این قانون، بانک شاهی موظف شد ظرف یک سال بهای کلیه اسکناس‌های در گردش خود را تسویه کند، هرچند مجاز شد فعالیت‌های عادی تجاری شعب خود را حفظ نماید.
با قانون اصلاح واحد پولی در سال ۱۳۱۰، «ریال» معادل ۱۰۰ دینار به عنوان پول رسمی انتخاب شد و نظام قران و تومان به صورت قانونی برافتاد. در اول فروردین ۱۳۱۱، نخستین اسکناس‌های رسمی بانک ملی ایران با تمثال رضاشاه و در ارقام ۵، ۱۰، ۲۰، ۱۰۰ و ۵۰۰ ریالی منتشر شد. سری دوم در سال ۱۳۱۴ با تصاویری اندک بزرگ‌تر از پادشاه و افزودن اسکناس ۱۰۰۰ ریالی عرضه شد. در سری‌های سال‌های ۱۳۱۵ و ۱۳۱۷، تصویر رضاشاه بدون کلاه چاپ گردید و برای نخستین و آخرین بار، بر روی اسکناس‌های ۱۰۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی عبارت «هر ۱۰۰ ریال معادل با یک پهلوی طلا» به عنوان تعهد عیار قید شد. اسکناس ده هزار ریالی نیز در این دوره طراحی گردید اما به دلیل رقم بسیار بالا وارد چرخه مبادلات عمومی نشد.
پس از وقایع شهریور ۱۳۲۰، نخستین سری اسکناس‌های دوران جدید با چهره محمدرضاشاه در ارقام ۵، ۱۰، ۲۰ و ۱۰۰ ریالی به گردش درآمد و در سال ۱۳۲۵ ارقام ۵۰، ۵۰۰ و ۱۰۰۰ ریالی نیز اضافه شدند. علاقه‌مندان به بررسی آرشیو این دوره می‌توانند به اسناد نگهداری‌شده در موزه بانک ملی ایران و پژوهش‌های مدون دانشنامه ایرانیکا مراجعه نمایند.
دوره سوم: تأسیس بانک مرکزی و نشر نوین (۱۳۳۹ تاکنون)
در دهه ۱۳۳۰ با گسترش قارچ‌گونه بانک‌های خصوصی، تفکیک وظایف نظارتی از بانکداری تجاری برای بانک ملی ناممکن شد؛ از این رو در مرداد ۱۳۳۹ بانک مرکزی ایران تأسیس و حق انحصاری نشر اسکناس رسماً به آن تفویض گردید. نخستین اسکناس‌های بانک مرکزی در سال ۱۳۴۰ در ارقام ۱۰ و ۲۰ ریالی با امضای وزیر دارایی و رئیس‌کل وقت انتشار یافت. ته‌نقش‌ها در این دوران شامل تاج، نشان شیر و خورشید یا چهره پادشاه بود.
یکی از وقایع عجیب این دوره، چاپ اسکناس ۵ هزار ریالی در سال ۱۳۴۴ در کشور پاکستان بود. عیب بزرگ این سری، حلالیت و پاک شدن رنگ اسکناس با آب بود که بلافاصله به خروج ضربتی آن از مبادلات منجر شد. واپسین سری اسکناس‌های پیش از انقلاب با امضای محمد یگانه و یوسف خوش‌کیش در گردش قرار داشت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، نخستین اسکناس‌ها با سورشارژ و سپس طراحی نو با امضای علی اردلان و محمدعلی مولوی عرضه شد. تمثال پادشاه حذف و تصویر بارگاه مطهر امام رضا (ع) بر اسکناس‌ها جای گرفت. ته‌نقش‌ها نیز از شیر و خورشید به نشان موقت و سپس در سال ۱۳۶۰ به نشان رسمی جمهوری اسلامی تغییر یافت. در سال ۱۳۶۶ تصویر شهید محمدحسین فهمیده به عنوان ته‌نقش انتخاب شد و از سال ۱۳۷۲ با انتشار اسکناس ده هزار ریالی، تمثال حضرت امام خمینی (ره) بر روی برگه‌ها و در ته‌نقش قرار گرفت که در اسکناس‌های ۲۰، ۵۰ و ۱۰۰ هزار ریالی نیز تداوم یافت.
عصر ایران‌چک، هزینه‌های استهلاک و گذر به پرداخت دیجیتال
با رشد شتابان تورم و کاهش قدرت خرید ارقام سنتی، ابزارهای اعتباری با مبالغ درشت وارد شدند. چک‌های تضمین‌شده با عنوان تجاری «ایران‌چک» در مبالغ ۵۰۰ هزار و یک میلیون ریالی به رکن اصلی نقل‌وانتقال وجوه نقدی تبدیل شدند. در اوج چرخه فیزیکی اسکناس در دهه ۱۳۸۰، شمار اسکناس‌های در گردش کشور به ۷ میلیارد و ۳۰۰ میلیون برگ رسید؛ به این معنا که سرانه هر شهروند ایرانی رقمی نزدیک به ۱۰۰ برگ اسکناس بود.
آمار استهلاک اسکناس و ارزش نگهداری
بر اساس گزارش‌های رسمی، سالانه بالغ بر ۱۲۰ میلیارد ریال صرفاً هزینه جمع‌آوری، امحا و جایگزینی اسکناس‌های فرسوده در نظام بانکی می‌شد. امروزه گسترش فراگیر کارت‌خوان‌ها، سامانه‌های شتاب و انتقال آنی، از فشار بر اسکناس‌های کاغذی کاسته است. راهنمای حفظ سلامت و نگهداری اصولی اسکناس‌های کلکسیونی را در بخش دانستنی‌ها و آموزش اطلس اسکناس مطالعه فرمایید.
