عملیات برنهارت؛ توطئه جعل پوند سفید بریتانیا توسط آلمان نازی در جنگ جهانی دوم
عملیات برنهارت؛ ماجرای تولید پوند سفید بریتانیا و جنگ نامتقارن پولی در جنگ جهانی دوم
در سال‌های تاریک جنگ جهانی دوم، جبهه‌های نبرد تنها به زمین، هوا و دریا محدود نمی‌شد؛ بلکه میدان پنهان دیگری در جریان بود که هدف آن نابودی شریان‌های حیاتی اقتصاد دشمن از طریق «تروریسم پولی» به شمار می‌رفت. یکی از پیچیده‌ترین و بزرگ‌ترین پروژه‌های جعل دولتی اوراق بهادار در تاریخ اسکناس‌شناسی جهان، نقشه‌ای بود که توسط سرویس امنیت آلمان نازی (SD) طراحی و اجرا گردید و در اسناد محرمانه به نام «عملیات برنهارت» (Operation Bernhard) ثبت شد. هدف اصلی این عملیات، فلج کردن ساختار پولی پادشاهی متحده از طریق انتشار صدها میلیون پوند اسکناس تقلبی فوق‌العاده باکیفیت موسوم به «پوند سفید» (White Fiver) بود. در بررسی‌های اسناد تاریخی اطلس جامع اسکناس‌های جهان، این واقعه نقطه عطفی در تحول استانداردهای چاپ پول محسوب می‌شود.
هدایت این پروژه بر عهده سرگرد اساس «برنهارت کروگر» قرار گرفت. آلمانی‌ها در بلوک‌های ۱۹ و ۲۰ اردوگاه کار اجباری زاکسن‌هاوزن (Sachsenhausen)، کارگاهی فوق‌سری متشکل از ۱۴۲ متخصص زبده در حوزه‌های حکاکی روی فلز، شیمی رنگ، فناوری خمیر کاغذ و ریاضیات رمزشناسی ایجاد کردند. بزرگ‌ترین چالش فنی، بازآفرینی بافت ویژه کاغذ اسکناس‌های بانک مرکزی انگلستان بود که از الیاف کتان خالص با لبه‌های نامنظم دست‌ساز تولید می‌شد. پژوهشگران نازی موفق شدند حتی واترمارک ظریف تصویر بریتانیا و فرمول الگوریتمی شماره‌سریال‌های بانک انگلستان را کشف و پیاده‌سازی کنند؛ شاهکاری از جعل که در آرشیو تاریخی موزه رسمی بانک انگلستان (Bank of England Museum) به عنوان دقیق‌ترین جعل قرن بیستم یاد می‌شود.
هدف استراتژیک؛ بمباران لندن با میلیون‌ها پوند جعلی
بر اساس طرح اولیه ستاد فرماندهی لوفت‌وافه، قرار بود میلیاردها پوند سفید از طریق هواپیماهای بمب‌افکن بر فراز آسمان بریتانیا رها شود تا با ایجاد ابرتورم و بی‌اعتباری کامل اسکناس کاغذی، نظام تجاری لندن فروبپاشد. هرچند به دلیل کمبود ناوگان هوایی این طرح تغییر یافت، اما آلمان‌ها از این اسکناس‌های جعلی برای تامین مالی شبکه‌های جاسوسی بین‌المللی، خرید تجهیزات و حتی پرداخت هزینه عملیات آزادسازی موسولینی استفاده کردند.
ویژگی‌های پوند سفید و نحوه واکنش بریتانیا
اسکناس‌های پوند سفید که از قرن هجدهم تا اواسط دهه ۱۹۵۰ در چرخه‌های مالی بریتانیا در جریان بودند، ابعادی بزرگ داشتند و تنها در یک رو با جوهر مشقرون بر روی کاغذ سفید کتان چاپ می‌شدند. کیفیت نسخه‌های تولیدشده در زاکسن‌هاوزن چنان بالا بود که کارمندان بانک انگلستان و شعب خارجی توان تفکیک آنها از نسخه‌های اصیل را نداشتند. طبق مستندات منتشره در موزه سلطنتی جنگ بریتانیا (Imperial War Museums)، در پایان جنگ بیش از ۱۳۴ میلیون پوند سفید چاپ شده بود که معادل تقریبی ۱۵ درصد از کل اسکناس‌های در گردش انگلستان را تشکیل می‌داد. برای مشاهده تاریخچه اسکناس‌های معتبر این قاره می‌توانید به بخش کاتالوگ اسکناس‌های قاره اروپا مراجعه فرمایید.
جدول مشخصات فنی پروژه جعل پوند سفید بریتانیا
| شاخص / مشخصه | جزییات فنی | شرح و تحلیل تاریخی |
|---|---|---|
| کد نام پروژه | Operation Bernhard | برگرفته از نام افسر اساس برنهارت کروگر |
| اسکناس‌های هدف | ۵، ۱۰، ۲۰ و ۵۰ پوند سفید | تمرکز اصلی بر اسکناس ۵ پوندی (White Fiver) |
| تیراژ کل تولید | ~ 8,965,080 Notes | ارزشی بالغ بر ۱۳۴ میلیون پوند استرلینگ |
| محل تولید مخفی | اردوگاه زاکسن‌هاوزن | بلوک‌های ایزوله‌شده ۱۹ و ۲۰ با نظارت فوق‌امنیتی |
| پیامد مستقیم برای بریتانیا | خروج کامل پوند سفید از گردش | ابداع نخ‌های امنیتی فلزی و طراحی اسکناس‌های رنگی جدید |
پایان عملیات و غرق‌کردن صندوق‌های طلا و اسکناس در دریاچه تاپلیتس
در واپسین ماه‌های جنگ در سال ۱۹۴۵، با نزدیک شدن متفقین، نازی‌ها ماشین‌های چاپ، کلیشه‌ها و جعبه‌های اسکناس‌های جعل‌شده را به دریاچه کوهستانی «تاپلیتس» در اتریش منتقل و غرق کردند. پس از جنگ، این حادثه بانک انگلستان را ناگزیر ساخت تا تمام اسکناس‌های بالاتر از ۵ پوند را باطل کرده و نسل نوینی از اوراق بهادار با ویژگی‌های چندرنگ و الیاف ضدجعل ابداع نماید؛ رویدادی که به تفصیل در مدخل‌های تاریخی دایره‌المعارف بریتانیکا (Encyclopaedia Britannica) مستند شده است. برای کسب اطلاعات تکمیلی پیرامون الگوهای امنیتی اسناد پولی، به بخش تخصصی دانستنی‌ها و امنیت اسکناس مراجعه کنید.
